การผูกขาด (Monopoly) เป็นสถานการณ์ที่ผู้ผลิตหรือผู้ให้บริการรายเดียวมีอำนาจเหนือตลาด โดยสามารถกำหนดราคาและปริมาณการผลิตได้โดยปราศจากการแข่งขัน ในบทความนี้จะอธิบายถึงลักษณะสำคัญของการผูกขาด กลยุทธ์การตั้งราคา และผลกระทบต่อประสิทธิภาพทางเศรษฐกิจ
ลักษณะสำคัญของการผูกขาด
ธุรกิจที่ผูกขาดจะมีเส้นอุปสงค์ที่มีความชันเป็นลบ ซึ่งหมายความว่าหากต้องการขายสินค้าในปริมาณที่มากขึ้น จะต้องลดราคาลง ต่างจากตลาดแข่งขันสมบูรณ์ที่ผู้ผลิตสามารถขายสินค้า ณ ราคาตลาดได้โดยไม่มีผลต่อราคา ผู้ผูกขาดจะต้องพิจารณาหาจุดที่เหมาะสมระหว่างราคาและปริมาณการผลิตเพื่อให้ได้กำไรสูงสุด
กลยุทธ์การตั้งราคาของผู้ผูกขาด
ผู้ผูกขาดมีทางเลือกในการตั้งราคา 2 รูปแบบหลัก:
- การตั้งราคาเดียว (Single-price Strategy)
- ขายสินค้าในราคาเดียวกันให้กับผู้ซื้อทุกราย
- กำไรสูงสุดจะเกิดขึ้น ณ จุดที่รายได้เพิ่ม (MR) เท่ากับต้นทุนเพิ่ม (MC)
- ผู้ผูกขาดจะไม่ตั้งราคาสูงที่สุดเท่าที่เป็นไปได้ แต่จะตั้งราคาที่ทำให้ได้กำไรสูงสุด
- การเลือกปฏิบัติด้านราคา (Price Discrimination)
- ตั้งราคาแตกต่างกันสำหรับผู้ซื้อแต่ละกลุ่ม
- ต้องมีเงื่อนไขสำคัญ 3 ประการ:
- มีเส้นอุปสงค์ที่มีความชันเป็นลบ
- สามารถแบ่งกลุ่มลูกค้าที่มีความยืดหยุ่นของอุปสงค์ต่อราคาแตกต่างกัน
- สามารถป้องกันการขายต่อระหว่างกลุ่มลูกค้า
ผลกระทบของการผูกขาดต่อประสิทธิภาพทางเศรษฐกิจ
การสูญเสียประสิทธิภาพทางเศรษฐกิจ (Deadweight Loss)
การผูกขาดก่อให้เกิดการสูญเสียประสิทธิภาพทางเศรษฐกิจ เนื่องจาก:
- ผู้ผูกขาดผลิตสินค้าน้อยกว่าและตั้งราคาสูงกว่าในตลาดแข่งขันสมบูรณ์
- เกิดการสูญเสียส่วนเกินผู้บริโภคและผู้ผลิต
- ทรัพยากรถูกจัดสรรอย่างไม่มีประสิทธิภาพ เพราะประโยชน์เพิ่มที่ผู้บริโภคได้รับสูงกว่าต้นทุนเพิ่มในการผลิต
การผูกขาดโดยธรรมชาติ (Natural Monopoly)
ในบางอุตสาหกรรม เช่น สาธารณูปโภค การมีผู้ผลิตรายเดียวอาจมีประสิทธิภาพมากกว่า เนื่องจาก:
- มีการประหยัดต่อขนาดสูง (Economies of Scale)
- ต้นทุนคงที่สูง แต่ต้นทุนเพิ่มต่ำ
- การแบ่งการผลิตระหว่างหลายบริษัทจะทำให้ต้นทุนเฉลี่ยสูงขึ้น
การกำกับดูแลการผูกขาด
วิธีการกำกับดูแลของภาครัฐ
- การกำกับดูแลด้านราคาโดยใช้ต้นทุนเฉลี่ย (Average Cost Pricing)
- บังคับให้ตั้งราคาเท่ากับต้นทุนเฉลี่ย
- ทำให้ผู้ผูกขาดได้กำไรปกติ
- เพิ่มปริมาณการผลิตและลดราคา
- การกำกับดูแลด้านราคาโดยใช้ต้นทุนส่วนเพิ่ม (Marginal Cost Pricing)
- บังคับให้ตั้งราคาเท่ากับต้นทุนเพิ่ม
- เพิ่มประสิทธิภาพการจัดสรรทรัพยากร
- อาจต้องมีการอุดหนุนจากรัฐบาลเพื่อให้ธุรกิจอยู่รอด
- การประมูลสิทธิผูกขาด
- รัฐบาลขายสิทธิผูกขาดให้ผู้เสนอราคาสูงสุด
- ผู้ชนะการประมูลควรเป็นผู้ผลิตที่มีประสิทธิภาพ
- ตัวอย่างเช่น การประมูลสิทธิในการสร้างปั๊มน้ำมันและร้านอาหารบนทางด่วน
สรุป
การผูกขาดเป็นโครงสร้างตลาดที่มีผลกระทบสำคัญต่อประสิทธิภาพทางเศรษฐกิจ แม้ในบางกรณีการผูกขาดอาจมีความจำเป็น เช่น ในกรณีของการผูกขาดโดยธรรมชาติ แต่ก็จำเป็นต้องมีการกำกับดูแลที่เหมาะสมเพื่อป้องกันการใช้อำนาจตลาดในทางที่ผิด และเพื่อรักษาสมดุลระหว่างประสิทธิภาพทางเศรษฐกิจและผลประโยชน์ของผู้บริโภค การเข้าใจกลไกและผลกระทบของการผูกขาดจึงมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการกำหนดนโยบายและการกำกับดูแลทางเศรษฐกิจที่เหมาะสม
